Bijscholing in de kennisbank · WCS Wondzorg

Alles over voeten

Kies een onderwerp om de bijbehorende artikelen te bekijken, of zoek meteen op een term. Zo blijft de kennisbank overzichtelijk, ook wanneer er later meer informatie bijkomt.

← Terug naar de wondzorgroutes Bekijk de bijscholingsfiche →

Bronregistratie · bijscholing 01

Voeten om voor te zorgen

Organisatie: WCS Wondzorg. Bronmateriaal: presentatie van 126 dia's en Screeningsblad voor algemeen voetonderzoek van 6 pagina's.

De vijf thema's zijn een praktijkgerichte uitwerking van deze bijscholing. Bij elke verdieping vind je de betreffende dia's of pagina's terug. De oorspronkelijke cursusdocumenten worden niet publiek aangeboden.

Thema 01 Huidproblemen herkennen Wat zie je aan de voet, wat kan de oorzaak zijn en welke preventieve actie past daarbij?
Maceratie en verweking tussen de tenenVocht, witte huid, interdigitale huidbeschadiging

Herkennen

Bleke of witte, zachte of gerimpelde huid. Langdurig vocht maakt de huid kwetsbaar voor wrijving en oppervlakkig huidverlies, vooral tussen de tenen.

Praktisch handelen

  • Ga na waar het vocht vandaan komt: wassen, transpiratie, natte kousen, schoeisel of lekkage.
  • Was kort en dep de huid zorgvuldig droog, vooral tussen de tenen.
  • Controleer dagelijks op fissuren, roodheid, schilfering en kleine wondjes. Zorg voor droge kousen en passend, ademend schoeisel.

Vermijden

Geen langdurige voetbaden. Breng geen hydraterende crème aan tussen al verweekte tenen. Schimmelinfectie is mogelijk, maar maceratie is niet automatisch een schimmelinfectie.

Open letsels, uitbreidende roodheid, toenemende pijn, diabetes of slechte doorbloeding? Laat de oorzaak en ernst gericht beoordelen.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 34–37. Praktische samenvatting.

Droge huid, hyperkeratose en klovenXerosis, eeltvorming, fissuren en huidbarrière

Herkennen

Xerosis geeft droge, schilferige of trekkende huid. Hyperkeratose is een verdikte hoornlaag. Een kloof is een lineaire fissuur; droogte, eelt en mechanische belasting kunnen samen een rol spelen.

Praktisch handelen

  • Verzorg intacte droge huid met een passend vochtinbrengend product; bij sterke verhoorning kan een ureumproduct passen volgens lokaal beleid.
  • Zoek de druk- en wrijvingsbron, zeker bij terugkerende eeltplekken.
  • Laat pijnlijke, diepe of bloedende kloven beoordelen en documenteer de evolutie.

Vermijden

Niet agressief scrubben of routinematig eelt uitsnijden. Bij diabetes, neuropathie of vaatlijden hoort risicovol eeltbeleid bij een deskundige.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 29–32 en 59.

Blaren, eelt en likdoorns als druksinaalMechanische belasting, wrijving, schuifkracht

Herkennen

Lokale eeltvorming, likdoorns en blaren kunnen wijzen op herhaalde druk, wrijving of schuifkracht door schoenen, voetstand of een hulpmiddel.

Praktisch handelen

  • Controleer de plek, schoeisel, kousen, orthesen en voetstand.
  • Verminder de uitlokkende mechanische belasting en organiseer waar nodig podologisch advies.
  • Een blaar bij diabetes of verminderd gevoel verdient snelle beoordeling: een ogenschijnlijk klein letsel kan een belangrijk drukprobleem verbergen.

Vermijden

Beperk je niet tot het verwijderen van eelt zonder de oorzaak aan te pakken. Blaren bij kwetsbare voeten niet routinematig doorprikken.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 32–33, 41–46.

Interdigitale dermatitis of schimmel?Niet elke afwijking tussen de tenen is een schimmelinfectie

Herkennen

Interdigitale dermatitis kan ontstaan door de keten vocht → maceratie → wrijving → ontsteking. Tinea pedis en candida kunnen vergelijkbare verschijnselen geven, zoals schilfering, fissuren en jeuk. Een irritatieve of allergische reactie kan eveneens meespelen.

Praktisch handelen

  • Beoordeel vochtbelasting, symmetrie, jeuk, schilfers, fissuren en eventuele uitbreiding.
  • Corrigeer eerst de vochtbron en verbeter drooghouden en schoeisel.
  • Vraag bij twijfel of persisterende klachten gerichte medische of podologische beoordeling voordat je een antimycoticum inzet.

Snel uitbreidende roodheid, warmte, zwelling, pijn of algemene ziektetekenen passen niet bij een eenvoudige ongecompliceerde dermatitis: laat medisch beoordelen.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 35–40.

Thema 02 Voetverzorging & preventie Eenvoudige zorgmomenten waarmee je huidproblemen vroeg kunt voorkomen.
Waarom liever geen voetbaden?Het verschil tussen kort wassen en langdurig weken

Waarom?

Langdurig weken kan de hoornlaag verweken en de huid kwetsbaarder maken. Vooral tussen de tenen vergroot aanhoudend vocht het risico op maceratie, fissuren en irritatie. Bij neuropathie kan de watertemperatuur bovendien verkeerd worden ingeschat.

Wat doe je wel?

  • Was kort met lauw water en een mild reinigingsproduct waar nodig.
  • Dep droog, ook zorgvuldig tussen de tenen.
  • Hydrateer droge intacte huid, maar smeer bij verweking niet tussen de tenen.
  • Inspecteer voeten, nagels, voetzolen en drukplaatsen regelmatig; bij risicovoeten dagelijks.

Een kort voetbad is niet voor iedereen gevaarlijk. Bij diabetes, neuropathie, verminderde perfusie, open voetwonden of maceratie is het geen aangewezen standaardzorg.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 34–37, 59 en 87–89. Uitleg over risico's is praktische duiding.

Dagelijkse voetcontrole in het WZCHuid, tenen, nagels, schoenen én tijdig rapporteren

Een volledige observatie in vier zones

  1. Bovenkant en voetzool: bekijk hiel, voetranden, voorvoet en tenen. Let op eelt, likdoorns, schilfering, kloven, zwelling, roodheid, blaren en wondjes.
  2. Nagels: let op ingroeien, verdikking, verkleuring, kromgroei en nagels die tegen een aangrenzende teen drukken.
  3. Tussen alle tenen: spreid voorzichtig en kijk naar verweking, schilfering, kloven, eeltpitten, verkleuring en kleine wondjes.
  4. Schoenen en kousen: controleer pasvorm, beschadiging van binnenzool of bekleding, vreemde voorwerpen, knellende boorden en plooien.

Hoe rapporteer je concreet?

Vermeld steeds links/rechts, exacte plaats, uitzicht en evolutie. Bij een wond beschrijf je ook grootte, exsudaat, pijn, drukbelasting en relevante rode vlaggen volgens lokaal beleid. Gebruik zo nodig een voetenschema om de locatie aan te duiden.

Nieuwe voetwonden, blaren, diepe kloven, uitgesproken zwelling of roodheid bij een risicovoet: meld tijdig aan de verpleegkundige en leg de bevindingen vast. Een koude, acuut verkleurde voet of snel uitbreidende infectie vereist urgente beoordeling.

Bron: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 68–76 en 87–90; Screeningsblad voor algemeen voetonderzoek, p. 1–3; redactionele toepassing voor de praktijk, geen gevalideerd lokaal protocol.

Nagels en huid veilig verzorgenAfwijkingen herkennen en risicovolle handelingen vermijden

Dagelijkse huidzorg

  • Was kort en voorzichtig met lauw water; vermijd lang weken. Dep goed droog, vooral tussen de tenen.
  • Hydrateer droge, intacte huid met een ongeparfumeerd huidproduct; breng bij verweking geen crème tussen de tenen aan.
  • Gebruik bij gevoelsstoornissen geen warmtebron of kruik aan de voeten: verbranding kan onopgemerkt blijven.

Teennagels controleren

Let op ingegroeide, sterk verdikte, schilferige of gekrulde nagels; verkleuring onder de nagel; druk van een nagel tegen de naburige teen. Documenteer aan welke teen het voorkomt.

Bij diabetes, neuropathie, slecht doorbloede voeten of ingegroeide/sterk afwijkende nagels: niet zelf diep in de nagelhoek knippen of agressief frezen; bespreek deskundige nagelzorg volgens lokaal beleid.

Bron: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 87–90; Screeningsblad, p. 2–3; redactionele toepassing voor de praktijk, geen gevalideerd lokaal protocol.

Kousen vertellen ook een verhaalKnelling, vocht, gaten en verborgen wondsporen

Controleer zes signalen

  1. Maat: kous niet te klein en niet opgerold of geplooid.
  2. Boord: geen insnoering of duidelijke huidafdrukken.
  3. Naden: geen verdikte naden of plooien ter hoogte van drukpunten.
  4. Vocht: natte kousen kunnen wijzen op transpiratie, lekkage of wondvocht; controleer de bron.
  5. Bloed- of wondvochtsporen: controleer onmiddellijk de corresponderende plaats op de voet.
  6. Gaten/slijtage: denk aan herhaalde druk of wrijving.

Bij verminderd beschermend gevoel kan een kous een drukprobleem tonen dat de bewoner zelf niet voelt. Controleer na het uittrekken altijd de huid op roodheid, blaren of letsels.

Bron: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 74 en 37; Screeningsblad, p. 3; redactionele toepassing voor de praktijk, geen gevalideerd lokaal protocol.

Thema 03 Risicovoeten & screening Beoordeel systematisch de voet, schoen en functie; leg locatie, vervolgstappen en rapportage vast.
Systematisch een risicovoet screenenVan basisinspectie tot bijkomend vaatlijden- en neuropathieonderzoek

Start met de anamnese

Vraag naar diabetes, eerdere voetulcera/amputatie, vaatlijden, verminderd gevoel, pijn, tintelingen, mobiliteit en eerder gebruikt (therapeutisch) schoeisel.

Basisonderzoek: inspectie in vier stappen

  1. Huid boven- en onderzijde: noteer eelt, likdoorns, kloven, zwelling, roodheid, wondjes en blaren met linker-/rechterzijde en exacte plaats.
  2. Nagels: controleer ingroeien, verdikking, kromgroei, verkleuring en contactdruk tegen een andere teen.
  3. Interdigitaal: controleer alle ruimtes op schilfers, verweking, fissuren, wondjes en eelt.
  4. Schoenen/kousen: controleer knelling, loszitten, binnenzool, vreemde voorwerpen, kousen en eventuele aangepaste hulpmiddelen.

Aanvullende beoordeling bij verhoogd risico

  • Voetstand: hallux valgus, hamer-/klauwtenen, hol- of platvoet, botprominenties en beperkte enkeldorsiflexie.
  • Vasculair: capillaire hervulling en palpatie van dorsalis pedis en tibialis posterior links/rechts; bij indicatie aanvullend vaatonderzoek via bevoegde zorgverlener. Een normaal enkelvoudig teken sluit vaatlijden niet uit.
  • Neurologisch: pijn, branderigheid of tintelingen; Ipswich Touch Test of 10 g-monofilament volgens deskundigheid en protocol.

Leg een actie vast

Noteer wat positief/negatief is, links/rechts, locatie, aan wie je rapporteert, welke vervolgactie is afgesproken en wanneer hercontrole volgt. Gebruik de praktische checklist hieronder.

Acute ischemietekenen, infectie met snelle progressie of nieuwe voetwonden bij diabetes vereisen tijdige tot urgente medische beoordeling. De vragenlijst is een observatiehulpmiddel, geen diagnose of gevalideerde risicoclassificatie.

Bron: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 63–83; Screeningsblad voor algemeen voetonderzoek, p. 1–4; redactionele toepassing voor de praktijk, geen gevalideerd lokaal protocol.

Praktische checklist: algemene voetenscreeningWat zie ik, waar zit het, wat rapporteer ik?

Dit is een toelichting bij het WCS-screeningsblad (6 pagina's). Het vervangt geen officieel screeningsformulier. Gebruik het papier of het goedgekeurde dossier van je organisatie voor registratie: voer op deze publieke website geen bewonersgegevens in.

1. Huid boven- en onderzijde

Eelt · likdoorns · droge huid · kloven · zwelling · roodheid · wondjes · blaren.

Per afwijking: ja/nee, links/rechts, locatie (hiel, voorvoet, teen …).

2. Teennagels

Ingegroeid · verdikt · schilferig · verkleuring onder nagel · gekruld · nagel drukt op buurteen.

Noteer betreffende teen en eventuele drukschade.

3. Tussen de tenen

Schilfers · maceratie · fissuren · wondjes · eeltpit · verkleuring.

Vermeld tussen welke twee tenen.

4. Schoeisel en kousen

Passende schoenen/zolen? Beschadigde binnenbekleding, vreemd voorwerp, pantoffels, knelling of loszitten? Kousen, steunkousen en slijtage?

Onderzoek zo nodig de maat met de aftekenmethode.

5. Aanvullend bij hoog risico

Voetdeformiteiten · botprominenties · capillaire refill en pulsaties · neurologische klachten en Ipswich Touch Test; gericht vaatonderzoek indien aangewezen.

Door verpleegkundige, podoloog of arts volgens bevoegdheid.

6. Rapporteren en verwijzen

Documenteer locatie, observatie, eventuele urgentie, verwijzing en voorlichting aan bewoner/mantelzorger.

Een dringende klinische afwijking wordt niet opgelost door alleen de checklist in te vullen.

Voetenschema en schoenmaat

Het WCS-blad bevat een schema voor eelt (E), roodheid (R) en wondjes (W), plus twee blanco pagina's om de linker- en rechtervoet af te tekenen. Deze pagina's gebruik je als hulpmiddel om de schoenmaat na te gaan.

Bron: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, Screeningsblad voor algemeen voetonderzoek, p. 1–6; cursusdia's 69–83; redactionele toepassing voor de praktijk, geen gevalideerd lokaal protocol.

Doorbloeding en sensibiliteit beoordelenCapillaire refill, pulsaties, Ipswich en monofilament

Wat vertelt het onderzoek?

Kleur, temperatuur en capillaire hervulling geven klinische aanwijzingen, maar zijn op zichzelf niet voldoende om arteriële perfusie veilig uit te sluiten. De presentatie noemt palpatie van de voetarteriën en neurologische testen zoals de Ipswich Touch Test en de 10 g-monofilamenttest.

Praktisch aandachtspunt

Leg afwijkingen en vergelijking tussen beide voeten vast. Gebruik gestandaardiseerde sensibiliteitstesten enkel wanneer je de juiste techniek kent. Bij verdenking op ischemie hoort gericht vaatonderzoek bij de medische beoordeling.

Plots koude, bleke of blauw verkleurde voet, nieuw gevoels- of krachtverlies of hevige ischemische pijn: organiseer urgente medische beoordeling volgens lokaal protocol.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 77–82. Veiligheidsduiding aanvullend.

Diabetes en een voetwonde: wat eerst?Infectie, ischemie, diepte, druk en specialistische beoordeling

Prioriteiten vóór de verbandkeuze

  1. Zoek naar algemene en lokale infectietekenen.
  2. Beoordeel perfusie en eventuele tekenen van ischemie.
  3. Breng diepte, ondermijning en mogelijke betrokkenheid van diepere structuren in kaart.
  4. Zoek de drukbron en maak een concreet plan voor drukontlasting.
  5. Organiseer tijdige medische beoordeling en verwijzing naar een diabetisch voetteam volgens lokale afspraken.

Een voetwonde bij iemand met diabetes verdient gespecialiseerde aandacht. Bij ernstige infectie, ischemie of snel verslechterende toestand is dezelfde dag of onmiddellijk handelen nodig volgens ernst.

Gebruik voor behandelkeuzes de afzonderlijke route Diabetische voet in de beslishulp; dit artikel is geen startprotocol.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 44–46 en 63–83. Prioriteiten afgestemd op de bestaande diabetische-voetroute.

Thema 04 Drukontlasting & schoeisel Een verband behandelt de huid, maar neemt de onderliggende druk niet vanzelf weg.
Wat is een geschikte schoen?Praktijktest met voetafdruk, pasvorm, binnenzool en kousen

Een goede schoen is aangepast aan de eigen voet, niet alleen aan de schoenmaat of het merk. Gebruik bij voorkeur onderstaande vijf controles samen.

Stap 1 · Teken beide voeten af op papier

  1. Leg een wit blad op een vlakke ondergrond. Laat de bewoner indien veilig mogelijk rechtop staan met de voet op het papier.
  2. Teken de omtrek af, inclusief hiel en langste teen. Herhaal bij de andere voet: voeten zijn niet altijd even groot.
  3. Plaats de schoen op de tekening en vergelijk lengte en breedte. Een contour die buiten de vermoedelijke binnenruimte van de schoen komt, is een waarschuwing.
  4. Controleer vervolgens de werkelijke binnenruimte: de buitenkant van de schoen zegt onvoldoende. Meet zo mogelijk de uitneembare binnenzool en beoordeel de pasvorm met de voet in de schoen.

WCS geeft als richtwaarde minstens 1–1,5 cm teenruimte (dia 73). De IWGDF-praktijkrichtlijn 2023 noemt voor mensen met een diabetes-risicovoet een binnenlengte van 1–2 cm meer dan de voetlengte, een binnenbreedte gelijk aan de breedste voorvoet en voldoende teenhoogte. Meet liefst staand en zo mogelijk later op de dag bij oedeem.

Stap 2 · Beoordeel de constructie

  • Ruimte: voldoende lengte, breedte én diepte, ook voor de tenen, orthesen en eventuele zwelling; de schoen mag niet knellen of te los zitten.
  • Sluiting: regelbare veters of klittenband rond de wreef voor een stabiele pasvorm.
  • Hiel: een stevige contrefort (hielkap) en stabiele hak; WCS noemt als basisadvies een hakhoogte van maximaal circa 2,5 cm.
  • Zool: stevig, met geschikte buiging ter hoogte van de tenen en een afwikkeling die bij het gangbeeld past. Bij specifieke orthopedische of diabetische indicaties kan hiervan deskundig gemotiveerd worden afgeweken.
  • Bescherming: gesloten schoenen zijn in de WCS-training de standaard bij kwetsbare voeten. Vermijd schuurplekken door open/slappe pantoffels en slippers.

Stap 3 · Controleer de binnenkant vóór het aandoen

Voel en kijk naar steentjes, vreemde voorwerpen, stiksels, harde naden, vouwen, beschadigde voering en versleten binnenzolen. Onderzoek ook zoolslijtage en of een orthese verschoven is. Een schoen kan van buiten intact lijken maar binnen druk veroorzaken.

Stap 4 · Bekijk de kousen

Geen te kleine maat, knellende boord, oprollen of plooien. Naden, gaten, natte plekken en bloed- of wondvochtsporen kunnen verborgen druk, wrijving of letsels verraden. Bekijk de zes controlepunten voor kousen.

Stap 5 · Controleer de huid na het dragen

Inspecteer vooral hielen, teenpunten, wreef, knokkels en voorvoet op nieuwe drukafdrukken, roodheid, eelt, blaren of wondjes. Vraag naar comfort, maar geen pijn voelen is bij neuropathie geen geruststelling.

Bij een voetulcus, duidelijke deformiteit, terugkerende drukletsels of verlies van beschermend gevoel is deze thuistest niet voldoende: vraag een deskundige pasvorm- en drukontlastingsbeoordeling. Aangepast schoeisel kan noodzakelijk zijn.

Bijscholingsbron: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 72–74 en 99–105; Screeningsblad, p. 2–3 en 5–6. Aanvullende externe richtlijn: IWGDF Practical Guidelines 2023, hoofdstuk 3.4. De uitneembare-binnenzoolcontrole en praktische nuance zijn redactionele verduidelijkingen.

Drukontlasting bij hiel- en voetletselsWisselhouding, schoeisel, vilt, orthesen en hulpmiddelen

Werkwijze

  • Breng de precieze drukbron in kaart: bed, stoel, schoeisel, zwachtel, spalk of transfers.
  • Ontlast de plek daadwerkelijk en controleer of er elders geen nieuwe druk ontstaat.
  • Bespreek bij complexe voetstand, eelt of recidiefwonden podologische opties zoals vilt, orthesen, aangepaste zolen of schoeisel.
  • Registreer welk hulpmiddel is gekozen, hoe het wordt gebruikt en of het effect heeft.

Bij een diabetisch voetulcus is gespecialiseerde keuze van offloading belangrijk. Zelf geïmproviseerd vilt of verkeerd aangemeten hulpmiddelen kunnen extra druk geven.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 41–46 en 106–119.

Thema 05 Multidisciplinair samenwerken Een goed behandelplan vraagt soms meer dan een verbandwissel.
Wanneer wie betrekken?Huisarts, diabetisch voetteam, podoloog, wondzorg, ergo en dieet
  • Huisarts of specialist: infectietekenen, twijfel over ischemie, progressieve wond, diepe kloof of voetwonde bij diabetes.
  • Podoloog: drukpunten, deformiteiten, eeltrecidief, orthesen, vilt, steunzolen en schoenadvies.
  • Referentieverpleegkundige wondzorg: complexe wondbeoordeling, verbandopbouw, evaluatie en opvolging.
  • Ergotherapeut of kinesitherapeut: positionering, drukverdeling, mobiliteit en praktische uitvoering van hulpmiddelen.
  • Diëtist: voedingstoestand en mogelijke ondersteuning van wondgenezing.

Documenteer de vraagstelling concreet: wondlocatie, duurtijd, evolutie, bestaande zorg, drukbron, algemene toestand en prioriteit.

Bronbasis: WCS Wondzorg, Voeten om voor te zorgen, dia 45–46, 83–84 en 106–119. De taakverdeling is een praktische uitwerking voor multidisciplinaire zorg, geen bevoegdheidsregeling.